Sức lan tỏa từ một loại nhạc cụ

Không phải đến bây giờ mọi người mới biết đến ching Kram (chiêng tre) của đồng bào Êđê, nhưng qua Liên hoan Dân ca toàn quốc lần thứ V được tổ chức tại Hà Nội đầu tháng 5-năm 2013, một lần nữa nhạc cụ này lại làm lay động trái tim của hàng trăm, hàng nghìn khán giả trực tiếp nghe các nghệ nhân trình tấu hoặc theo dõi qua màn ảnh nhỏ. Chỉ với 7 thanh tre đơn giản, mộc mạc như con người Tây Nguyên, các nghệ nhân buôn Kmrơng Prong A (xã Ea Tu, TP. BMT) đã đưa khán giả đến với đại ngàn hùng vĩ, giữa bạt ngàn màu xanh nương rẫy… Nơi ấy, hằng ngày những chàng trai Êđê cần cù lao động làm ra hạt bắp, hạt lúa và khi ánh nắng mặt trời vừa tắt, họ tập hợp nhau lại cùng tấu lên những bài chiêng xua đi mệt nhọc sau một ngày lao động. Nghệ nhân Y Sơn, Đội trưởng Đội Chiêng tre buôn Kmrơng Prong A cho biết, nếu như chiêng đồng được ngân lên trong các lễ hội, gắn với lễ nghi thì chiêng tre là dụng cụ để trẻ con tập đánh trước khi đến với chiêng đồng. Do đó chiêng tre không được đánh trong nhà dài truyền thống mà chỉ đánh dưới sàn nhà, trên nương rẫy. Cũng chính vì không bị ràng buộc bởi nghi lễ nên hầu hết nam thanh niên trong buôn hồi ấy ai cũng biết đánh chiêng tre. Mỗi bộ chiêng tre là một dàn hợp xướng âm thanh, tương ứng như dàn chiêng đồng, với các âm giai của từng cá thể chiêng tương ứng, tuy nhiên, do chất liệu tre nứa nên chiêng tre không đủ 10 thang âm như chiếng đồng. Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Lân cho hay, nguyên thủy ching kram chỉ có 6 chiếc, mỗi thanh tre được coi là một “phím đàn”, sau khi cải tiến dàn chiêng gồm 7 chiếc. Mỗi chiếc ching kram có âm sắc, giai điệu khác nhau, nhưng khi tất cả cùng ngân lên sẽ tạo thành một dàn hợp xướng sinh động dễ đi vào lòng người. Khi tấu chiêng, nghệ nhân đặt ống tre (ống cộng hưởng âm) giữa 2 chân, thanh tre già kê trên đùi, tay cầm dùi gỗ (bọc dây cao su) gõ vào thanh tre cho âm vọng xuống ống tre tạo ra âm thanh đặc trưng. Tư thế đánh chiêng hiện nay hoàn toàn khác với ngày xưa, các thanh tre được đặt nằm ngang, một nghệ nhân cùng lúc có thể đặt nhiều thanh tre lên chân để diễn tấu. Một điều thật lạ, dẫu là dụng cụ để trẻ con tập đánh chiêng, nhưng chiêng tre có sức sống mãnh liệt và lan tỏa sâu rộng trong đời sống của cộng đồng người Êđê, và làm “mê hoặc” không ít khách du lịch khi đến thăm Dak Lak. Bởi thế nên hầu hết các buôn làng Êđê vẫn duy trì đội chiêng tre và hằng ngày vẫn diễn tấu…

Nghệ nhân buôn Kram truyền dạy chiêng cho lớp trẻ.

Tiếp lửa truyền thống

Sau nhiều lần hẹn, chúng tôi cũng gặp được “đội chiêng” nhí buôn Kram (xã Ea Tiêu, huyện Krông Ana) khi năm học 2012-2013 sắp kết thúc. Nhìn các cậu bé từ  9-11 tuổi say sưa với những chiếc chiêng tre, biểu diễn thành thạo nhiều bài chiêng không thua kém các nghệ nhân lớn tuổi, khiến nhiều người chứng kiến trầm trồ ngợi khen. Tiếng chiêng tre đã dứt từ lâu nhưng mọi người vẫn chưa hết cảm xúc lâng lâng khó tả. Nghệ nhân Ma Lích, phụ trách đội chiêng tâm sự: Ông là thế hệ thứ 2 đảm trách việc truyền dạy chiêng cho bọn trẻ. Những năm 1990 ông, đau đáu nỗi lo khi các nghệ nhân lớn tuổi dần mất đi, tiếng chiêng không còn ngân vang nữa thì buồn lắm! Nghệ nhân Y Kuâo Buôn Krông (người giỏi diễn tấu cồng chiêng, biết chế tác nhiều loại nhạc cụ của đồng bào Êđê) cũng đến từng nhà, thuyết phục các em học đánh chiêng. Ban đầu, nhiều phụ huynh không đồng ý vì sợ ảnh hưởng đến việc học tập, nhưng sau một thời gian tập luyện thấy các em “say chiêng” nhưng không lơ là việc học nên phụ huynh không phản đối nữa. Nghệ nhân Ma Lích cho biết thêm, một thuận lợi trong việc truyền dạy chiêng là chính quyền địa phương đặc biệt quan tâm đến phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, tạo điều kiện cho 7 buôn gìn giữ và phát huy những nét đẹp của văn hóa truyền thống. Tất cả hội thi, hội diễn, lễ hội, sau phần lễ chính, UBND xã đều dành thời gian để “đội chiêng nhí” có điều kiện diễn tấu. Ea Tiêu cũng là xã đầu tiên của tỉnh mở lớp truyền dạy và lập được 6 đội chiêng trẻ, 5 đội chiêng người cao tuổi và trở thành xã có nhiều đội chiêng trẻ nhất tỉnh. Các đội chiêng trẻ Ea Tiêu đã giành nhiều giải cao trong hội diễn văn hóa cồng chiêng cấp huyện, tỉnh và khu vực. Những đứa trẻ tập tành đánh chiêng của ngày nào giờ đã trình tấu được tất cả các bài chiêng phục vụ các nghi lễ như những nghệ nhân thực thụ. Em Y Đan Ênuôl (buôn Kram, xã Ea Tiêu) học đánh chiêng khi mới là học sinh lớp 4 nói: Ngày đầu cầm chiêng thấy cứ lóng ngóng, liên tục đánh sai nhịp. Việc phân biệt tên các loại chiêng cũng rất khó. Nhưng sau 2 tuần, các thành viên trong đội đã nhuần nhuyễn với từng điệu chiêng, hăm hở tìm hiểu không gian diễn xướng của loại nhạc cụ này.

Trong căn nhà dài truyền thống bên những bộ chiêng, những ghế Kpan, nghệ nhân Y Kuâo say sưa  biểu diễn nhiều loại nhạc cụ truyền thống như Đinh Tút, Đinh Tặc Tà, Đinh Kliê, ống sáo, chiêng tre… Ánh mắt ông tràn đầy niềm vui, khi đều đặn tối thứ 7 hoặc thứ 2 có hàng chục thanh niên đến Nhà văn hóa cộng đồng buôn, nhà các nghệ nhân tập đánh chiêng, học hát Ay Ray, học chế tác nhạc cụ dân tộc…

Với cách làm của Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp sản xuất chế biến và tiêu thụ ca cao Ea Kar (huyện Ea Kar, Đăk Lăk), 450 xã viên (là 450 hộ gia đình) đã có thể phát triển bền vững và ổn định cây ca cao.

Làm giàu trên đất cỗi

Chỉ với 1ha đất cằn cỗi, nhưng mỗi năm gia đình anh Nguyễn Đình Thiên (thôn Quảng Cư 1, xã Cư Ni, huyện Ea Kar) thu nhập lên đến 100 triệu đồng. Anh Thiên kể, năm 2007, được Dự án Phát triển ca cao bền vững các nông hộ Đăk Lăk hỗ trợ 200 cây ca cao giống, gia đình anh đã mua thêm 400 cây giống nữa về trồng xen trong 1ha diện tích vườn điều kém hiệu quả.

Tham gia vào HTX, hàng trăm nông dân đã có thể yên tâm phát triển cây ca cao.

Mang ca cao về trồng nhưng anh Thiên chẳng hề có một chút “vốn” nào về kỹ thuật chăm sóc loại cây mới này. Nhưng thật may cho anh, ngay khi đó, HTX Nông nghiệp sản xuất, chế biến và tiêu thụ ca cao Ea Kar ra đời. Gia nhập vào HTX Nông nghiệp sản xuất, chế biến và tiêu thụ ca cao Ea Kar, anh Thiên không chỉ được hỗ trợ về kỹ thuật mà còn được hỗ trợ cả phân bón, thuốc bảo vệ thực vật…

Nếu không trồng ca cao vào thì cây điều vùng này có thể bà con đã chặt, bây giờ đã canh tác bền vững 2 sản phẩm trên vùng không thể trồng cà phê và tiêu. Trên thực tế, nếu chăm bón một cách bài bản, cây ca cao có thể cho năng suất đến 12 tấn/ha.

Ông Thái Xuân Quang - Chủ nhiệm HTX Nông nghiệp sản xuất, chế biến và tiêu thụ ca cao Ea Kar

Hưởng lợi từ việc chăm sóc cây ca cao, vườn điều của anh Thiên đã nâng năng suất lên một cách rõ rệt, từ 1,6 tấn điều tươi/ha/năm lên 2 tấn/ha/năm. 3 năm sau, anh Thiên đã có thêm thu nhập từ cây ca cao. Với năng suất cây ca cao bình quân 7 tạ nhân khô/vụ, cộng thêm thu nhập từ cây điều, mỗi năm anh Thiên đã thu về gần 100 triệu đồng. Cũng như gia đình anh Nguyễn Đình Thiên, gần 40 hộ nông dân khác ở xã Cư Ni, huyện Ea Kar cũng có vườn điều kém hiệu quả, sau khi trồng xen cây ca cao đã cho thu nhập nâng lên gần gấp đôi.

Ông Thái Xuân Quang - Chủ nhiệm HTX Nông nghiệp sản xuất, chế biến và tiêu thụ ca cao Ea Kar cho rằng, nếu trồng thuần thì hiệu quả kinh tế cây ca cao không cạnh tranh được với nhiều cây trồng khác, nhưng nếu trồng xen với điều thì hiệu quả sẽ cao hơn, nhất là đối với vùng đất thiếu nước, khó trồng cà phê và hồ tiêu như ở một số xã thuộc huyện Ea Kar: “Cây ca cao không khó trồng, nhưng 2 năm đầu cần tưới, chăm sóc chu đáo như là chăm bón phân cân đối, rồi chống sâu bệnh, tỉa cành tạo tán đàng hoàng thì nó phát triển và cho thu nhập tốt hơn.

Và hơn nữa nó là cây cần che bóng, ca cao và điều sẽ bổ sung cho nhau, ở đây chúng tôi không trồng thuần mà là trồng xen với điều, nếu không trồng ca cao vào thì cây điều vùng này có thể bà con đã chặt, bây giờ đã canh tác bền vững 2 sản phẩm trên vùng không thể trồng cà phê và tiêu. Trên thực tế, nếu chăm bón một cách bài bản cây ca cao có thể cho năng suất đến 12 tấn/ha”- ông Quang nói.

Câu chuyện bó đũa

Theo tìm hiểu của chúng tôi, hiện tại ở Đăk Lăk không ít hộ dân phát triển cây ca cao. Nhưng đây là loại cây hoàn toàn mới mẻ nên hầu hết nông dân đều phải mày mò tìm hiểu kỹ thuật trồng và chăm sóc. Hơn nữa với những mô hình đơn lẻ, nông dân lại rất khó khăn về đầu ra. Cách đây 5 năm, người dân xã Ea Sar, huyện Ea Kar, đã đua nhau trồng cây ca cao với hy vọng “đổi đời”. Nhưng chỉ vài năm sau, hy vọng đã tan biến khi hàng loạt vườn cây sâu bệnh, héo úa chết dần vì người dân thiếu vốn, kỹ thuật chăm sóc và do nắng hạn.

Ông Y Thin Byă-Trưởng buôn Ea Sar, xã Ea Sar, một trong số những người trồng ca cao nhiều nhất, cho biết: “Trước đây, tôi trồng điều nhưng không có hiệu quả nên chuyển sang trồng ca cao. Song do không có tiền mua phân bón, lại thiếu nước tưới nên phải chặt bỏ hết”. Không chỉ ông Y Thin mà tại buôn Ea Sar đã có gần 200ha ca cao bị người dân chặt bỏ vì không “kham” nổi. Theo thống kê, tại Ea Kar đã có khoảng 300/900 hộ trồng cây ca cao đã phải chặt bỏ, rất nhiều hộ dân khác chẳng còn mặn mà gì với loại cây này.

Thế nhưng ngay trên những mảnh đất cằn cỗi của huyện Ea Kar, có 450 hộ dân (trước đây cũng thuộc diện nghèo khó) hiện đã ổn định cuộc sống nhờ việc trồng xen cây ca cao trong vườn điều, cà phê kém hiệu quả.

Và đây đều là những hộ dân tham gia vào HTX Nông nghiệp sản xuất, chế biến và tiêu thụ ca cao Ea Kar. “Vấn đề của nông dân là thiếu vốn và kỹ thuật. Hơn nữa việc buôn bán lẻ khiến thu nhập của nông dân rất bấp bênh. Khi tham gia vào HTX, nông dân đã giải quyết được những khó khăn đó. Chúng tôi có đội ngũ kỹ sư thường xuyên xuống tận những vườn cây của các xã viên để hướng dẫn kỹ thuật. Không chỉ thế, nông dân sẽ được hỗ trợ không tính lãi giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Và họ có thể hoàn toàn yên tâm về đầu ra của sản phẩm. Bởi hiện nay đã có đến 5 công ty nước ngoài đặt hàng thường xuyên của chúng tôi”- ông Quang nói.

Vẫn theo ông Quang, việc gom những chiếc đũa lại thành một bó đũa chính là cách giúp HTX tồn tại bền vững. Vì thế, trong tương lai, HTX sẽ tiếp tục gom thêm nhiều “chiếc đũa” nữa. “Hiện chúng tôi đang phát triển thêm 200ha tại huyện Krông Năng. Trong tương lai sẽ tiếp tục phát triển thêm diện tích ở những vùng mà các loại cây trồng khác kém hiệu quả”- ông Quang cho biết.

Nguồn: Duy Hậu (Dân Việt)